کاظم فیروزمند، برای درگذشت کاظم فیروزمند، ترجمه، مترجم، ترجمه ادبی، نقد ادبی، باقری حمیدی
برایِ درگذشتِ کاظم فیروزمند
(1325 - 27 تیر 1402)
مرگ کاظم فیروزمند زخمی بر وجدان غیرفعال مردم دانشآموخته بود. در سکوت مُرد و در سکوت بخاک سپرده شد. در گمان من، فیروزمند بزرگتر از آن بود که در گنجایش محدودِ درکِ انسانِ سودجویِ دنیای مدرن جا بگیرد. کاظم فیروزمند از انسانهای متعهد و پنهان روزگار ما بود. تعهدِ فیروزمند را در انتخاب کتاب برای ترجمه و پنهان بودنش را در سرشت ترجمه میتوان درک کرد.
کاظم فیروزمند مترجم متعهدی بود. موضوعِ «تعهد به گسترشِ آگاهی در میانِ مردم» نیرویی است که مترجمان بسیار و نویسندگان اندک ایران را بر میانگیخت که متنهایی را در خدمت ساختن فرهنگ همگانی تولید کنند. تعهد خطی است که نامِ مترجمان و نویسندگان بزرگ را از پدیدآورندگان متنهایِ عوامفریب جدا میکند. پدیدهیِ «تعهد» از سالهای پس از شهریور بیست وارد گفتمان سیاسی و فرهنگی کشور شد و مترجمان بزرگی بر پایهیِ تعهد، تولید فرهنگ نوین را از راه ترجمه آغاز کردند و به جریان فکری چندین نسل جهت دادند. تلاش برای ساختن آگاهیِ جدید از تاریخِ ایران کاری ضروری است که هر نویسنده و مترجم متعهد باید انجام دهد. درک ایرانیان از تاریخ سرزمین خود بشدت آشفته است. کاظم فیروزمند شیفتهیِ تاریخ بود و ترجمهیِ کتابهای تاریخ را شروع کرد. ترجمهیِ «بریتانیا و انقلاب مشزوطه ایران» از منصور بنکداریان، «چهرههای تمدن» از فرنان برودل، «کریم خانِ زند» از جان ر. پری، کتابهای «مامون، خلیفهی عباسی، برآمدن اسلام، سلجوقیان، پارتیان، طالبان» همه در راستای ساختن گفتمان نوین تاریخی شکل گرفته است. ترجمهی «ایران بین دو انقلاب» از یرواند آبراهامیان را یکی از کارهای مهم فیروزمند میپندارم و ترجمههای دیگر این کتاب تاریخی را تحسین میکنم. مردم فراموشکار ایران باید با گذشتهی نزدیک خود آشنا بشوند. سری کتابهای آقایِ «پل استراترن» را نیز پیرو همان تعهد فیروزمند در نظر میآورم. در ایران پدیدهیِ «ارزیابیِ کیفیِ ترجمه» وجود ندارد، پس سخن از کیفیت ترجمهها نیز اغلب کارِ بیهودهای است، اما انتخاب کتاب برای ترجمه را باید خیلی جدی گرفت.
ترجمهیِ کتابِ «شاخه زرین» از سِر جیمز فریزر مهمترین کار کاظم فیروزمند در سال 1384 است. «شاخه زرین» کتابی در شناخت خرافات، افسانهها، اسطورهها و خاستگاه دینهاست. این کتاب همراه با حجم بزرگی از اطلاعات دربارهیِ اساطیر جهان، دارای نثری بسیار زیباست. نثر زیبا، بیان موضوع از راه جملههای کوتاه، زبان مستقیم و افزودن تلمیح به سطح آگاهی همگانی با هدفِ ایجاد عاطفه است. جیمز فریزر در بخش اساطیر یونان به بهترین شکل نثر زیبا را پدید آورده است. کاظم فیروزمند نیز در ترجمهی فارسی با انتخاب واژگان معمولی، ساختار جملات ساده و استعارههای رایج و اغلب مُرده در زبان فارسی همان زیبایی را به متن مقصد منتقل کرده است. نامِ گرامیِ کاظم فیروزمند روی بالهای ترجمهیِ کتابِ «شاخه زرین» مدتهای طولانی در آسمان فرهنگی کشور در پرواز خواهد بود.
ترجمه در ایران بخش مهمی از پُلیسیستمِ فرهنگی کشور را تشکیل میدهد. بیشترین کتابهای علمی، تاریخی و ادبی از راه ترجمه وارد گفتمان فرهنگی کشور میشود. ترجمه از زبانهای اروپایی به فارسی از آغاز سرشتی ناساز داشته است. بیشترین حجم تولیدات فرهنگی از دوران ناصرالدین شاه قاجار تا کنون از راه ترجمه است، اما مترجمها کمتر مورد تحسین قدرتهای سیاسی حاکم و نسلهای مردم قرار گرفتهاند. ترجمه همیشه کاری سازنده و در سایه بوده است. این ویژگی ترجمه سبب شده مترجمان بزرگ ایران همیشه فروتن باشند. کاظم فیروزمند هم فروتنیِ شگرفی داشت. فیروزمند خیلی دقیق میدانست که اعتبار شهرتِ ساختگی توسط رسانههای مدرن دوام چندانی ندارد. مرد بدور از هیاهوی امپراطوری رسانهها در خلوتگاه خویش ترجمه میکرد. فیروزمند در نهانگاه خود بیشتر از «سیوسه کتاب» را ترجمه کرد. این تعداد کتاب در دورانِ دشوارِ حاکمیتِ «پول» در جامعهی «بشدت آشفته» کار بزرگی است. فروتنی فیروزمند سبب شد هیچگاه در مراسم فراوان نکوداشتهای افراد حاضر نباشد. فیروزمند کسی را بیهوده تعریف نکرد، تا خود نیز مورد تعریف قرار گیرد. در خلوت خویش کار کرد و در تیرماه 1402 سر بر خاک نهاد. طومارِ طولانیِ کارهایِ فرهنگیِ کاظم فیروزمند پس از مرگش گشوده میگردد. در نگاهی به ترجمههای فیروزمند، او را مانند قلعهیِ بزرگی در آذربایجان مییابم که در نهانگاهِ چکاد کوهی دور از نگاهِ مردم پنهان مانده، اما بر شکوهش هر تماشاگری گواهی میدهد.
عبداله باقری حمیدی
عضو هیات علمی دانشگاه فنیوحرفه ای تبریز
مترجم همزمان
رشته: زبان و ادبیات انگلیسی
این وبلاگ مکانی برای نمایش مقالههای عبداله باقری حمیدی در «نقد ادبی»، «نطریههای ادبی» و «گفتمان اجتماعی-تاریخی» است.